विभेद बिरुद्ध अभियान

दलित सवालहरूलाई आमसमुदायसम्म पुर्‍याउने प्रयास

LightBlog

Sunday, July 8, 2018


वैदेशिक रोजगारीको सकारात्मक पाटो हुँदै नभएको होइन । बैदेशिक रोजगारले जसरी परिवार, समाज र मुलुकको आर्थिक हिस्सा धानेको छ त्यसै गरि सामाजिक मूल्य पनि उस्तै चुकाउनु परिरहेको छ । नेपालमा करोडौ रेमिट्यान्स भित्रिएको प्रष्ट देखियो,तर त्यहि रेमिट्यान्स  कमाउन परिरहेको लागत चर्को परेको कुरा विस्तारै देखिंदै छ । यसै साता मात्र वैदेशिक रोजगारी भित्रको एउटा पाटो दिया मिडियामा सार्वजनिक भयो । भिडियो हेर्ने जो कसैको आङ जिरिङ्ग भयो।धेरैले यसरि नाबालक बिरामी सन्तानलाई अलपत्र पारी हिंड्ने कस्तो आमा भने ? धेरैले सामाजिक संजाल बिकृति भने ...सबैले आ–आफ्नो बुझाइ र हेर्ने तरिका ले कमेन्ट गरे  । भिडियोमा पाँचथर स्थायी घर भएकी बोनम्यारो क्यान्सर जस्तो गम्भीर रोगले थलिएकी ४ बर्षीय नाबालिका एलिश्ना राईका पिता  मिलन राई भकानिदै भन्छन परिवारको खुसीको लागि भनेर म बिदेशिएको थिए । विदेश हुदै छोरी बोनम्यारो क्यान्सर बिरामी परेको बज्रपातको पिडाले थिचिएको बेला जीवन संगिनीले समेत बेबारिसे हालतमा छोरा र छोरिलाई बिजोग बनाई छाडेर गइछिंन । छोरिको उपचार गर्ने आर्थिक अवास्था कम्जोर भएकै कारण छोरीको उपचार हुन नसकेको बताउदै राइले आफ्नो मोबाइल न: ९८४००५७५२०,मिलन राई - S.B.I Bank को एकाउन्ट न : २०२१५२४१४०९०३२ आर्थिक सहयोग गरेर छोरीको जीवन बचाईदिन सबै देश बिदेशमा रहनुभएका मनकारी नेपाली दाजुभाइ दिदिबहिनिप्रति सहयोगको लागि याचना समेत गरेका छन् ।उनको यो पुकार मेरो लेख मार्फत लाखौ मनकारी सम्म पुगोस ।

 राजनैतिक दलहरुको गलत हर्कतले गर्दा देशको दुरावस्था भनौ कि हामी गरिव र मध्यम बर्गका नेपालीको बाध्यता भनौ देशमै रहेर गाँस, बाँस र कपासको लागि निकै संर्घष गर्नुपर्छ । सबै अस्तव्यस्त र देशमा बेरोजगारी यसरि बढेको छ कि मातृभूमिको प्रगाढ मायाले जति नै सताए पनि जीवनयापन गर्ने क्रममा ६० लाख भन्दा बढी नेपालीहरु बिदेशिन बाध्य छन् । विदेश जानेहरुमा आर्थिक, सामाजिक हिसाबले पछाडि पारिएका महिला पुरुषको संख्या बाहुल्यता  छ । उमेरको परिपक्वता नभएकै कारण सानै उमेरमा विवाह गरेका श्रीमान श्रीमती परिपक्व भइसक्दा दुईचार सन्तानका आमा बुवा मात्र हैन यी बिच राम्रो सम्बन्ध नहुने , कोही श्रीमान अर्को विवाह गर्ने त कोही निकम्बा भएर आफू केही गर्न नसक्ने र घर परिवारलाई पाल्न नसक्ने अवस्थामा भए पछि जसको काधमा सबै जिम्मेवारी बहन गर्नुपर्ने हुन्छ उहि महिला होश कि पुरुष घर परिवारलाई सहयोग गर्ने बालबच्चाको पढाइ लेखाइ राम्रो बनाउने ठूलो सपना बोकेर विदेश हिँड्न बाध्य हुने गर्छन् ।सबै जिम्मेवारी बहन गर्नुपर्ने भएपछि यो अवस्थामा वैदेशिक रोजगारलाई अगाल्नुको विकल्प नभएपछि आँखा बन्द गरेर विदेश निस्कछन् ।समग्रमा भनु पर्दा कमाएर घर-परिवारको अपेक्षा र सपना पूरा गर्ने बैदेशिक रोजगार परिवार, समाज र देशको आर्थिक कृयाकलापलाई चलायमान बनाउने मुख्य हिस्सा बनेको छ ।  तर यसपछि के होला ...कसैको नजर अन्दाज रहँदैन ।



बैदेशिक रोजगारी देशको आर्थिक मेरुदण्ड बनेको निक्कै बर्ष भयो ।यी र यस्तै बिषम परिस्थिति बाट गुज्रिदै समृदिको सपना बुनेर  बर्षेनी लाखौ नेपाली युवाहरु बिदेशमा आफ्नो श्रम बेच्न बाध्य छन्। कतिपय रहरले विदेश पलायन भएका हुन्छन भने अधिकांश चाही बाध्यताले गर्दा बिदेशिन बाध्य भएका हुन्छन ।  विदेशिएको  महिला पुरुष अपवाद छोडेर एकातिर पीडा र दुखदायीको पात्र बन्ने , ठगिने , शोषित् हुने र बिचल्लीमा पर्ने हुन्छन भने अर्को तिर सबैभन्दा उर्बर, प्रजननशिल, रोमाञ्चकारी गरि खाने उमेर र सपनाहरू बैदेशिक रोजगारमै लुटिएका छन्  । राम्रोसँग एकअर्काको व्यवहार बुझ्न समेत नपाउँदै विदेशिनु पर्ने बाध्यताले दुई मनबीचको भावनात्मक सम्वन्धलाई कमजोर बनाउँदै मात्रै लगिरहेको छैन, दुईजना सँगै बस्नै नसक्ने अवस्थामा समेत पुर्याइरहेको छ । धेर थोर धन कमाए पनि धेरैको पति पत्नी दुबैलार्इ अनेक चिन्ता, तनाव र शंकामा जलाएको छ  , कतिका सम्बन्ध बिच्छेद नै  भएको छ  , घर बनाउन बिदेशिएका कतिका भएका घरहरु पनि भत्किका छन । कति श्रीमतीका श्रीमानले विदेश तिरै बिहे गरेर चर्को मानसिक यातना दिएका छन् त् कतिका श्रीमानले विदेशबाट कमाएर पठाएको पैसा लिएर श्रीमति अर्कैसँग हिंडेका छन्। लाउँ-लाउँ र खाउँ-खाउँको अवस्थाका छोराछोरीलाई घर न घाटको बनाएर आफ्नो दुनो सोझाएका छन् । 


मान्छे आफु स्वतन्त्र छु भन्दैमा अंहता पालेर छोरा र छोरिलाई बिजोग बनाई छाडेर अर्को बिहे गर्ने , पोइल जाने , बिरामी सन्तानलाइ लत्याएर जाने अनि पति पत्नीको सम्बन्ध घर परिवार प्रतिको दायित्व भरोशा सबै दोबाटोमा तोडेर जाने नारी पुरुष पात्र जो भए पनि त्यो दरिद्र चरीत्र हो! यस्तो व्यबहार र आचरणको जति निन्दा गरे पनि कमै हुन्छ । यस्तो चरीत्र भएका पात्रहरुले सामाजिक मुल्य मान्यताहरुलाई सखालित बनाउनेछन । अत सामाजिक परिवेशमा यस्ता गलत कुरालाइ मौलिक हक हैन अपराध घोषित  गरिदै सच्याइयोस । 

अन्त्त्यमा , एउटा परदेशिको जिन्दगी घरमा बूढा बा-आमा, श्रीमती र कलिला लालाबाला छोडेर भविष्य बन्ला भनेर विदेसिदा अनेक सास्ती खेप्दै घर परिवार भताभुंग लथालिंग हुने बियोग र बेदना एव आफै समेत जीवन समेत गुमाउँदै   बित्दै आएको छ   । पैसाले भौतिक सुख सुविधा त ल्याएको छ, तर आफन्तलाई टाढा बनाएकोे छ ।यसलाई सुधार गरौ ब्यबस्थित गरौ भनेर लागि पर्ने भन्दा पनि बैदेशिक रोजगारी नेपालीहरुको बाध्यता हो भनेर कसैको बाध्यतामा फाइदा उठाउने बिभिन्न वर्ग पनि हावी भएका छन् । जसले गर्दा बैदेशिक रोजगारले धेरै  मिलनहरुको सम्बन्धहरु टुटेको र टुट्न सक्नी चाङ नेपाली समाजमा अझै धेरे देखिने निश्चित छ  ।अत यस्ता प्रवृतिलाई निरुत्साहित गर्नको लागि  राज्यको ध्यान वैदेशिक रोजगार प्रवद्र्धनमा भन्दा स्वदेशमा रोजगारी सिर्जना गर्न तर्फ लागोस ।ईति 

Friday, June 29, 2018

निशान न्युजले दलितका ‘धमिराहरु’ शीर्षक राखेर नेपालमा बसुन्जेल मस्ती गर्ने अनि विदेश भासिएपछि माखो मार्न नसकेन नेपालका दलित अधिकारकर्मीहरुको नालीवेली तयार पारेर प्रकाशन गर्न थालेको रहेछ । निशान न्युजमा प्रकासित तथ्यलाई सापटि लिएर लेख्दैछु नेपालमा झण्डै ४ सयभन्दा बढी गैरसरकारी संस्थाहरु दलितकै नाममा खुलेका छन् ।दलित समुदायको उत्थानका लागि भनेर खोलिएको दलित संघ संस्थाहरुका मुखियाहरू विभिन्न दातृ संस्थाबाट अर्बौ डलर ल्याएर दलित मुक्तिका लागि काम कागजमा प्रगति देखाएर आफ्नो दुनो सोझ्याउने मात्र होइन , नेपालका दलितका नाङ्ना तस्विर देखाएर ‘नेपालका दलितले खान पाएनन्, बस्न पाएनन्, पढ्न पाएनन्’ आदी–आदी भनेर विदेशीसँग डलर माग्नेर महल बनाउने र दलितका संस्था चलाउने धेरै छन् ।समुदायका तिनै भोका, नाङ्गा र अशिक्षित आफ्ना दाजुभाइ दिदीबहिनीहरु लाई ‘भर्याङ’ बनाएर अमेरिका भासिने गरेका छन् ।

हुन् पनि हो हिजो रातमाटे गाउमा संगै ढिडो खोले खाएर आफु र समुदायले समाजमा भोगेको विभेदको लागि जेहाद छेड्दै खालि हात काठमान्डौ छिरेर दलित समुदायको हितका लागि भनेर संघ संस्था खोलेकाहरु आज मिडियामा दलितको पक्षमा कुर्लिदै आफुलाई दलित समुदायको अधिकारकर्मी पहरेदार भन्ने सक्ने मात्र हैन अध्ययन र अनुसन्धानका नाममा  सस्थाको प्रतिनिधितव गरेर युरोप र अमेरिकाका सयर गर्ने ,रेस्टुरेन्टहरुमा पिजा र बर्गर संगै सेल्फी लिदै सामाजिक संजालमा पोस्टिन सक्ने भएका छन् । यधपी आज पनि यिनको आन्द्रा र रगत रगतमा त्यहि ढिडो,रायोको साग र सिस्नुको झोल छ । यति छोटो समय भित्रमा राज्य बाट बर्षौ उत्पीडन भोगेका समुदायका अधिकारकर्मी बनेकाहरु अकुत सम्पत्तीका मालिक बनेका छन । दलित दलित भनेर परिवारको उत्थान गरेर परिवार नै अमेरिका गएर बस्ने भएका छन्  । दलित समाजको लागि काम गर्छौ भन्ने नेतृत्व र उनीहरुका सहायकहरुको अवस्था हेर्दा मनमा स्वाभाविक गम्भीर प्रश्न उठ्छ ...यीनिहरुको यो हैसियत कहाँबाट आयो ? दलित समुदायलाई राष्ट्रिय मूल प्रवाहमा ल्याउन नीति निर्माण र कार्यान्वयन सुनिश्चिततामा जोड दिनु भन्दा ,  शिक्षा, स्वास्थ्य र रोजगारी लगायत उत्पादनको क्षेत्रमा पहुँच बढाएर हैसियत उठाउनु भन्दा आफु र आफ्ना परिवारलाइ अमेरिका बसाइ सार्नमा जोड दिने,  हैसियत उठाउनेहरुको बास्तबिकता थाहा पाउदा यहाँ समाजमा दलितका अगुवा भनिएको व्यक्तिले कत्ति ब्रह्मालुट मच्चाइरहेका रहेछन,त्यसबाट दलित आन्दोलनलाई कति घाटा पुगेको रहेछ र आज दलित समुदायको यो दुर्दसा हुनमा यि र यस्तै  दलित अधिकारकर्मीहरुको हात कति छ भन्ने प्रस्ट हुन्छ ।


हाम्रो देशमा दलितका समर्थनमा हामीले कति लेखे पनि , कति कराए पनि , कति आन्दोलनमा अघि अघि मुक्तिको लागि सहादत हुदै लडेपनी  बास्तबिक दलितहरूको अवस्था कहिल्यै बदलिएन र बदलिएको पनि छैन  ! दलितिपनको अवस्थामा कुनै सुधार भएन ... किन होला ? प्रश्नले हामीलाई चिमोटी रहेको छ  । जवाफ हरेकका आ-आफ्नै होलान तर मेरो निचोडमा हामी भित्रको आत्मा बिस्वास सुतेको छ   , हाम्रो चेतना अझै बन्द भएको छ  भने लाग्छ । किनकि दलित समुदायको लागि केहि गर्ने भनेर  गैर सरकारी संघ सस्था खोल्ने ति समुदायका थोरै रहेका बुद्धिजिबी बर्गहरुले भनेको कुराहरुलाई हामीले आँखा चिम्लेर विश्वाश गर्दा, हामी आँफैमा स्पष्टता नहुदा  र आँफै प्रति आत्मबिश्वास जगाउन नसक्दा राज्यको मुल धारमा अझैँ उभीन सकिरहेका छैनौ एवं भोका, नाङ्गा र अशिक्षित आफ्ना समुदायको ‘बुझाईको अ-स्पष्टता, आगामी भबिस्यको कार्ययोजनाको कमी, सजिलै ठग्न सकिने र आफुले कुनै ठोस् निर्णय लिन नसकिने कुरा बुझेर समुदायका टाठाबाठाहरुले मागी खाने भाडो र अमेरिका युरोप जाने ‘भर्याङ’ बनाउन सफल भएका छन् ।

निशान न्युजमा प्रकासित समाचार पढे देखि मेरो दिमागमा प्रश्न खेलिरहेको छ ।पछिल्लो सात दशक देखि दलितका नाम बेचेर ब्रम्हलुट गर्ने यि दलाल,विचौलिया हुन र मनुवादी एजेण्ड के हुन ? यिनलाई नेपाली समाजमा दलित अधिकारकर्मी भनेर नाप्ने मापदण्ड के हो ? र,के लाई हामीले दलित समुदायको हकहितको वकालत गर्ने भनिरहेका छौं ? समयले जवाफ देला नदेला तर दलितकै लागि भनेर खुलेका संघ सस्था र जुटेका साथहरुको बोक्रे कुराले नै दलितिपनको अवस्थालाई बेजोडसंग हजारौ वर्ष जीवन्त बनाएको हो। समुदायका लागि भनेर खुलेका सस्थाहरु अमेरिका युरोप जाने ‘भर्याङ’ बनाएर अरुलाई धारे हात देखाउने परिपाटी बसाएको छ ।समय छँदै दलित समुदायका नागरिकहरुले ‘नटवरलालहरु’ नचिन्ने हो भने र समाजमा ब्याप्त विसंगतिलाई एक झट्कामा फाल्न सक्ने हिम्मत नगर्ने हो भने दलित अधिकारका लागि भनेर खुल्ने जुट्ने संघ सस्था र साथहरु अल्पमतमा पर्ने कुराको कुनै दुइ मत छैन। अब नेपाली दलित समुदायमा अधिकारकर्मीको भेषमा रहेका  ‘नटवरलाल’हरुको पहिचान गर्ने र सत्य तथ्य बाहिर ल्याउने समुदायका खास इमान्दार मान्छेहरु अझै  बाहिर आउनु पर्छ । को बास्तबिक अधिकारकर्मी हो भनेर प्रतिष्ठाको प्रमाणीकरण गर्नु पर्छ ।यि ‘नटवरलाल’हरुको अध्याय समाप्त पारी नयाँ अध्याय सुरु भएको दिन नै दलित समुदायको सबैमा सामाजिक न्यायको पहँचु स्थापित हुने मार्ग खुल्ने छ ।

अन्त्यमा ,अहिले सम्म दलित समुदायको लागि भनेर पाएका उपलब्धिहरुमा धेरै अग्रजहरुको अतुलनीय योगदान छ।मेरो आशय यी योगदानहरुको नकारात्मक टिका टिप्पणी गर्नु , खेदो गरेर आलोचनात्मक बिस्लेषणका दुई चार सब्द कथनु कदापि होइन  ।दलितलाई ‘भर्याङ’ बनाएर युरोप -अमेरिका बसाइ सर्ने मानसिकता पालेका दलित अधिकारकर्मीहरुको समुदाय प्रतिको जिम्मेवारी बन्ने संस्कारको आवश्यकता र संरक्षणको जरुरत छ भनेको हो।  जवसम्म सामाजिक विभेद अन्त्य भई सामाजिक न्याय प्राप्ति हुदैन र समाजमा सवैको समान हैसियत स्थापित हुदैन तब सम्म दलित समुदाय आम नागरिक सरह कहिले पनि हुदैनन्  । यसका लागि स्वयम दलित समुदायको अधिकार र हकहितका बारेमा एकता पहली कदम , साझा सोच , साझा यात्रा, साझा योजना एव कार्यन्बयनमा पारदर्शी  र अनुगमन पनि त्यहि ढंगले हुनु पर्छ ।

त्यसैले जुन संघ सस्थामा दलित समुदायको भविष्य छैन, त्यसको पहिचान गरौ, दलितको लागि भनेर खोलिएको हो भने अहिले सम्मको प्रगति विवरण , अध्ययन अनुसन्धान समिक्षा सार्वजनिक गरौ , सम्पत्ति छानबिन र सावजनिक गरौ । दलित समुदायका पिडा समस्या बेचेर सस्थाका अगुवा , मुखिया युरोप- अमेरिका तिर बसाइ सर्छन भने यसरि कुनै न कुनै बेलामा लुटिने  दलितका नामका गैर सरकारी संघ सस्था प्रति एक्यबधता जनाएर आफ्नो अमूल्य समय खेर नफालौ । बरु महिनावारी वार्ने छाउगोठ भत्काए झैँ  अमेरिका -युरोप भासिन भनेर दलित समुदायलाई ‘भर्याङ’ बनाएर खुलेका संघ सस्थाहरु सवै मिलेर बेलैमा भत्काउ  ।

Tuesday, June 26, 2018

विभेद बिरुद्ध अभियान - असार - ११  -रुपन्देही जिल्ला वुटवल उमनपा-६ घर भई ललितपुर मनपा-२४ धापाखेल बस्ने १७ वर्षीया उमा नेपालीलाई जातीय विभेद गरेको आरोपमा ललितपुर मनपा-२४ धापाखेलका ५३ वर्षीय राजन प्रधानविरुद्ध पीडित पक्षले असार १२ गते महानगरीय प्रहरी परिसर ललितपुरमा उजुरी दर्ता गराएको छ ।

आरोपित प्रधानको घरमा लामो समयदेखि भाडामा बस्दै आएकी नेपालीलाई असार १२ गते बिहान आफूले प्रयोग गर्ने पानी प्रयोग गरेको र पानी छोइएको भन्दै प्रधानले गालिगलौज गरेको पीडितकी आमा मनिषा नेपालीले आरोप लगाइन् ।

पीडित पक्षले प्रहरीमा उजुरी दर्ता गरेको थाहा पाए लगत्तै आरोपित प्रधान सम्पर्कविहीन भएको हुँदा खोजि कार्य भइरहेको महानगरीय प्रहरी परिसर ललितपुरकी इन्स्पेक्टर चञ्चला राईले बताइन् ।
विभेद बिरुद्ध अभियान - असार - ११  -अछामको बयलपाटा अस्पतालमा रगतको अभावमा एक महिला छट्पटाइरहेकी छन् । अछामको पन्चदेवल बिनायक नगरपालिकाकी ३२ वर्षीया चन्द्रा नेपालीको शरीरमा हेमोग्लोबिनको मात्रा ३.९ ग्राम मात्रै रहेको र उनलाई रगतको अभाव भएको अस्पतालले जनाएको छ ।

आइतबार अस्पतालमा ल्याइएकी नेपालीलाई ओ नेगेटिभ रगत नभएर समस्या भएको छ । रगतको लागि सबै ठाउँमा खोजी गर्दा पनि नपाएपछि समस्या भएको अस्पतालले जनाएको छ ।

स्वस्थ व्यक्तिमा हेमोग्लोबिनको मात्रा १२ ग्राम हुनुपर्छ । चन्द्रा नेपालीको शरीरमा हेमोग्लोबिनको मात्रा ३.९ ग्राम मात्रै हुँदा उनको ज्यानै जोखिममा भएको हो। अछाममा ओ नेगेटिभ रगत नपाएपछि उनलाई अस्पतालले नेपालगञ्ज रेफर गरेको छ । तर पैसा अभाव हुदा अन्य ठाउँ लिनसक्ने अवस्था नरहेको चन्द्राका श्रीमान बलबहादुर नेपालीले बताए ।

उपचार गराउन पैसाको अभाव भएकाले श्रीमतीको उपचारै नगरी घर फर्काउन लागेको पनि बलबहादुरले बताए। आफू भारतमा मजदुरी गर्न गएको बेला घरबाट श्रीमती बिरामी भन्दै खबर आउँदा ३ दिन अघि मात्रै आफू घर पुगेको उनले बताए ।

चन्द्रा र बलबहादुरका चार छोराछोरी छन् । मजदुरी गरेर गुजारा गर्ने उनीहरूले रगत अभावमा ज्यान जोखिममा भएपछि सहयोगको याचना समेत गरेका छन्। महिलाखबरबाट
विभेद बिरुद्ध अभियान - असार - ११  -काठमाडौं । नेपालमा दलित समुदायको हितका लागि भनेर सयौं संघ संस्था खुलेका छन् । केही क्रियाशील छन् भने केही निष्कृय पनि छन् ।

नेपालमा प्रजातन्त्रको पुनस्र्थापना भएपछि उत्पीडित वर्गको हितका लागि सरकार र विदेशी दाताहरुले नेपालमा पैसाको खोलो नै बगाए । अझ गणतन्त्र आएपछि जब समावेशीका मुद्दा उठ्न थाल्यो, त्यसयता त झन विदेशी दाताहरुको नजर नै दलित समुदायमा गाडियो ।

दलित मात्रै होइन, गैरदलित र राजनीतिक पार्टीका नेताहरुको समेत दलितका मुद्दा कमाई खाने भाडो बन्यो । तर, दलित समुदायको अवस्था भने ज्यूँका त्यूँ छ । अझ पछिल्लो समयमा त झन दलितका मुद्दा नै हराउन थालेको छ ।

यसरी दलितका मुद्दा हराउनुमा गैरदलित त जिम्मेवार छन् नै, दलितका नाम बेचेर ब्रम्हलुट गर्नेहरु पनि उत्तिकै जिम्मेवार छन् । उनीहरुले काम दलित समुदायको उत्थान भन्दा पनि परिवारको उत्थानमा लाग्दा अहिले नेपालका दलित समदाय ‘पिँध बिनाको भाडो’ भएका छन् ।यसरी दलितको नाम बेचेर रमाउनेहरुकै कारण दलित समुदाय आज लज्जाको पात्र बनेका छन् ।

दलित आन्दोलनका ‘धमिराहरु’ को खोजी
नेपालमा हुँदा तिनै दलित समुदायको नाममा आन्दोलन गर्ने, विदेशी दातालाई खुसी पार्ने अनि विदेश पलायन हुने नेपालको दलित आन्दोलनका ‘धमिरा’हरु धेरै छन् ।

त्यस्ता धमिराहरु नेपालमा बसेर तिनै दलितहरुका समस्या दाताहरुलाई बेच्ने अनि आफु रमाउनेको संख्या नेपालमा धेरै छ । त्यसरी रमाउनेमा दलित एनजिओकर्मी मात्रै छैनन्, सरकारी लाभको पदमा बस्नेहरु पनि छन् ।

निशान न्युजले दलितका ‘धमिराहरु’ जो नेपालमा बसुन्जेल मस्ती गर्ने अनि विदेश भासिएपछि नेपालका दलितहरुले माखो मार्न सकेनन् भन्नेहरुको नालीवेली तयार पार्न थालेको छ । जसको दोस्रो श्रंखलाको रुपमा केही प्रतिनिधि पात्रहरु यहाँ प्रस्तुत गरिएको छ । अन्य धमिराहरुको आगामी श्रंखलामा प्रस्तुत गरिने छ ।

दिपकजंग विश्वकर्मा नेपालमा पहिलो पटक राष्ट्रिय दलित आयोग बन्दा सदस्य थिए । उनी पछि दलित विकास समितिको कार्यकारी निर्देशक पनि भए । उनी आज अमेरिकामा बसेर रमाइरहेका छन् ।

कृष्णबहादुर चुनारा कुनै बेला राष्ट्रिय दलित आयोगका चल्तापुर्जा व्यक्ति थिए । तर, उनी पनि अमेरिकामा बसेर रमाइरहेका छन् । जसलाई नेपाली दलित समुदायको माया होइन, आफ्नै सन्तानको माया धेरै छ । दलितहरुको माया एकादेशको कथाझै बनेको छ ।

त्यस्तै अर्का सदस्य हुन् होम खाती । उनी राष्ट्रिय दलित आयोगका सदस्य थिए । जसले आफु आयोगमै रहेका बेला सरकारी पार्सपोर्टको दुरुपयोग गर्दै अमेरिका पुगेका थिए । तर, उनी अमेरिका पुग्दा आयोगको पासपोर्ट दुरुपयोग गरेको आरोप लाग्यो ।

त्यति मात्रै होइन, नेपालमा नाम चलेको संघ संस्थाका जिम्मेवारी व्यक्ति पनि अमेरिका पलायन भएका छन् । उनीहरु हाल पनि त्यही संस्थामा छन्, जो आफु अमेरिका भासिदा त्यही संस्थाको लोगो प्रयोग गरेका थिए । ति मध्ये एक हुन् चमेली खाती ।उनी दलित महिला संघ (फेडो) को उपाध्यक्ष हुन् । उनी अमेरिका हाल पनि फेडोको उपाध्यक्ष हुन् । तर, उनी अमेरिकामै बस्छिन् । ललित परियार विदेशमै बस्छन् ।निशान न्युज मा खबर छ  ।

Sunday, June 24, 2018

विभेद बिरुद्ध अभियान - असार - १० -पर्बत । आफ्नो सुरक्षा र्गाड दलित भएको थाहा पाएपछि सिडियो कार्यालय पर्बतबाट हटाईएका प्रहरी हवल्दार कविराज बिक पुर्न सिडियो कार्यालयमा हाजिर हुनुभएको छ ।पर्बतका प्रमुख जिल्ला अधिकारी गुरु दत्त ढकाललाई आफ्नो सुरक्षार्थ खटिएका प्रहरी हवल्दार दलित भएको थाहा पाएपछि हटाइएको आरोप लागेको थियो ।

सिडियो कार्यालय जस्तो राज्यको प्रमुख निकायमा नै सिडियोबाटै जातिय विभेद भएको घटनाको चौतर्फी बिरोध भएपछि बुधबार देखि पुर्न प्रहरी अवल्दार बिकलाई सिडियोको सुरक्षार्थ कार्यालयमा खटाईएको हो ।बुधबार बिहानै देखि आफु सिडियो कार्यालयमा हाजिर भएको कुरा प्रहरी हवल्दार बिकले जानकारी दिनुभयो । सिडियो कार्यालयबाट दलित भनि प्रहरीलाई हटाईयो भन्ने कुराको चौतर्फी आवाज उठ्न थालेपछि यो बिषय साम्य गर्नका लागि आफुले प्रहरी हवल्दार कविराज बिकलाई पुर्न सिडियो कार्यालयमा सुरक्षाका लागि पठाएको पर्बतका प्रहरी प्रमुख डिएसपी दिलीप घिमिरेले बताउनुभयो ।

जिल्लामा शान्ती सुरक्षा कायम गर्ने, देशको कानुन कार्यान्यवन गराउने लगायतका महत्वपुर्ण काम हुने सिडियो कार्यालयमा नै प्रहरीमाथि जातिय विभेद भएको खबर बाहिर आएपछि त्यसको बिरोध हुदै आएको थियो ।

पर्वतका प्रमुख जिल्ला अधिकारी
घटना के थियो ?

पर्वतका प्रमुख जिल्ला अधिकारी ९सिडीयो० गुरुदत्त ढकालको सुरक्षार्थ खटिएका गार्ड प्रहरी हवल्दार चक्रबहादुर थापा बिदामा गएपछि जिल्ला प्रहरी कार्यालय पर्वतले प्रहरी हवल्दार कविराज विकलाई सिडियोको सुरक्षार्थ खटाएको थियो । तर सिडियो ढकालले आँफुलाई कार्यालयमा बोलाएर आफ्नो सम्पुर्ण विवरण लिएपछि असार दुई गते सोही दिन नै जिल्ला प्रहरी कार्यालयमा फिर्ता पठाएको थियो ।

आफु दलित भएको थाहा पाएको दिन नै कार्यालयबाट हटाइएकाले आफुमाथि जातिय विभेद भएको हवल्दार बिकले संचारमध्यमहरुलाई जानकारी दिनुभएको थियो ।उक्त घटना संचार माध्यमहरुमा आएपछि पर्वतका प्रहरी प्रमुख डिएसपी घिमिरेले यस अघिका सिडियोका गार्ड प्रहरी हवल्दार कृष्ण घर्ती मगरले आफुलाई नै गार्ड राख्न भनसुन गरेपछि हवल्दार बिकलाई फिर्ता बोलाइएको कुरा संचारमाध्यमलाई बताउदै आउनु भएको थियो।

तर हवल्दार घर्ती केही समय अघि मात्रै प्रमुख जिल्ला अधिकारीको गार्डबाट फिर्ता भएर कुस्मा नगरपालिका ५ स्थीत प्रहरी बिटमा इन्चार्जका रुपमा खटिसकेका थिए ।स्मरण रहोस, पर्बतका सिडियो ढकाल पर्वत पुगेको १ महिनामा ३ जना सुरक्षा गार्ड परिर्वतन भैसकेका छन् । यस कुराले पनि प्रहरी हवल्दार बिकमाथि सिडियो कार्यालयमा जातिय दुब्र्यहार भएको पुष्टी हुन्छ । आफ्नो सुरक्षा गार्ड कसलाई राख्ने भन्ने अधिकार सिडियो स्वयमलाई भएपनि एक महिना मै तिन जना सुरक्षा गार्ड परिर्बतन हुनु अचम्म मानिएको छ । 

दलित अधिकारबादीद्वारा बिज्ञप्ती जारि 

पर्वतका प्रमुख जिल्ला अधिकारी गुरुदत्त ढकालले दलित  भएकै कारण सुरक्षागार्ड फिर्ता गरेको समाचार अनुमान र अड्कलकै भरमा बाहिरीएको दलित अधिकारबादीले बिज्ञप्ती मार्फत सार्वजनिक गरेका छन । 
पर्वतमा क्रियाशिल बिभिन्न दलित अधिकारबादी संस्थाहरुले शुक्रबार  बिज्ञप्ती जारी गर्दै दलित भएका कारण सुरक्षा गार्ड फिर्ता गरेको नभई संयोग पर्न गएको कुरालाई अनुमान र अड्कलका भरमा बाहिर ल्याउने काम भएको कुरा प्रजिअले बताएको भन्दै  बिज्ञप्ती मार्फत सार्वजनिक गरेका हुन । 

‘प्रजिअ ढकालले अनुभवी सुरक्षा गार्ड राख्न खोज्दा फिर्ता गरिएका सुरक्षा गार्ड दलित पर्नु संयोग भएको कुरा स्विकार गर्नुभयो’ बिज्ञप्तीमा भनिएको छ ‘निराधार हल्ला चिर्नका लागि प्रजिअले प्रहरी हबल्दार कबिराज बिकलाई सुरक्षा गार्डको रुपमा संगै राखेको बताउनुभयो ’  ।

नेपाल दलित संघ पर्वतका सभापति शिव परियार (याम), राष्ट्रिय दलित विकास संस्था पर्वतका अध्यक्ष भिमबहादुर नेपाली, दलित अधिकार पत्रकार मञ्च पर्वतका अध्यक्ष डिलबहादुर बि.क. दलित अधिकारकर्मीहरु ठाकुर रसाईली, भिमबहादुर नेपाली, देवीलाल परियार, मुक्ति समाज प्रदेश ४ की सदस्य कविता बि.क. द्धारा संयुक्त रुपमा हस्ताक्षरीत बिज्ञप्तीमा दलित भएकै कारण आगामी दिनमा कसैलाई काखा र कसैलाई पाखा राख्ने संस्कृतिलाई निरुत्साहित गर्न जोडदार माग गर्दछौँ भनिएको छ । प्रजिअ ढकालले आगामी दिनमा जिल्लामा दलितमाथि अन्यायका घट्ना हुन नदिने बताएको उल्लेख छ ।  प्रजिअ ढकालले आँपूm राष्ट्रसेवक कर्मचारी भएकै कारण पनि दलितका नाममा हुने बिभेद र अन्याय हटाउन सधैँ लडिरहने र भोलीका दिनमा यस्ता घट्ना कहीँ कतै दोहोरिन नदिने प्रबिद्धता पनि व्यक्त गरेका छन  । 
विभेद बिरुद्ध अभियान - असार - १० -नेपालमा झण्डै ४६ हजार भन्दा बढी गैरसरकारी संस्था दर्ता भएका छन् । तीमध्ये पनि पनि ४ सयभन्दा बढी गैरसरकारी संस्थाहरु त दलितकै नाममा खुलेका छन् ।

ती दलित संघ संस्थाहरुको काम भनेको उत्पीडिनमा परेका समुदायलाई माथि उठाउने हो । उनीहरुको शिक्षा, स्वाथ्य, रोजगारी लगायतका क्षेत्रमा पहुँच बृद्धि गर्ने हो । तर, नेपालका दलित संस्थाहरु यस्ता छन्, जो समुदायको नाममा आफैं ब्रम्हलुट मच्चाउन माहिर छन् ।

नेपालमा कयौं दलित संघ संस्थाहरु दलित समुदायको उत्थानका लागि भनेर खोलिएको छ । तर, तीनको काम दलित समुदायको उत्थान भन्दा पनि परिवारको उत्थानमा लागेको पाइएको छ ।

काठमाडौंमा मात्रै पनि साना ठूला गरेर दर्जनौ दलितका एनजिओहरु छन् । हाल नेपालमा ठूला भनिएका दलित संस्थाहरुमा दलित महिला संघ, नेपाल राष्ट्रिय दलित समाज कल्याण संघ, दलित गैरसरकारी संस्था महासंघ, समता फाउण्डेसन, दलित सेवा संघ, दलित महिला उत्थान केन्द्र, जागरण मिडिया सेन्टर, दलित सेवा संघ, पिडिआरसी लगायतका संघ संस्था काठमाडौंमा क्रियाशील छन् । उनीहरु विभिन्न जिल्लामा पनि काम गर्छन् ।

विभिन्न दातृ संस्थाबाट अर्बौको डलर ल्याएर दलित मुक्तिका लागि काम गर्दा पनि दलितका लागि खासै उपलब्धीमुलक भएको छैन । भएको छ त एनजिओ चलाउने र तिनकै नातागोताको । उनीहरुले कागजमा प्रगति देखाएर आफ्नो दुनो सोझ्याउने काम चाँही प्रशस्त भएको छ । यसको प्रत्यक्ष उदाहरणको एजिओकर्मीको अन्तिम गन्तव्य अमेरिका ।

नेपालका दलित संस्थाहरुको साझा भनिएको संस्था हो दलित गैरसरकारी संस्था महासंघ । तर, यसले विगतमा निक्कै उतारचढाव भोग्नुपरेको सबैका सामु छर्लंग छ ।

यसका पूर्वअध्यक्ष डिबी सागर विश्वकर्मा अमेरिकामै छन् । उनी कुनै बेला नेपालको दलित आन्दोलनमा सक्रिय थिए । उनी त्यसबेला दलित गैरसरकारी संस्थाको आवरणमा सक्रिय थिए । तर, उनको अन्तिम गन्तव्य अमेरिका बन्यो ।

जनउत्थान प्रतिष्ठानका पूर्व अध्यक्ष अमृत विश्वकर्मा पनि अमेरिका मै छन् । यसको पूर्व महासचिव राजु रसाइली पनि अमेरिकामै छन् । जागरण मिडिया सेन्टरका पूर्व महासचिवद्धय दीपक परियार, दिलिप नेपाली, पूर्व उपाध्यक्ष पूर्णसिंह बराइली र कोषाध्यक्ष अमित गौतम पनि अमेरिकामै छन् । दलित महिला संघ (फेडो) की कोषाध्यक्ष पुण्यवती रम्तेल पनि अमेरिकामै छन् । 
त्यसो त बोर्डमा रहेका मात्रै होइन, दलितका संघ संस्थामा काम गरेकाहरुको पनि अनितम गन्तव्य अमेरिका नै बनेको छ । दलित गैरसरकारी संस्था महासंघ (डिएनएफ) कै पूर्व कार्यकारी निर्देशक तीर्थ बर्मा पनि अमेरिकामै बसोबास गर्छन् ।

त्यति मात्रै होइन, नेपाल राष्ट्रिय दलित समाज कल्याण संघ (एनएनडिएसडब्लुओ) कुलबहादुर विश्वकर्मा पनि अमेरिका मै बस्छन् । जागरण मिडिया सेन्टरकी उर्मिला विश्वकर्मा, डिएनएफमा कार्यरत अर्जुन बगाले पनि अमेरिका बस्छन् ।

केही खुट्टा उचाल्दै
नेपालमा दलित आन्दोलनमा मेरो जतिको ठूलो योगदान कसको होला भन्दै आएका दलितहरु धमाधम अमेरिका पस्न थालेका थालेका छन् । कतिपय आन्दोलनकर्मीले आफ्ना सन्तानलाई अमेरिकामै ‘सेटल’ गराइसकेका छन् ।

दलित महिला संघ दलित महिलाहरुको काम गर्ने महिला संघ संस्थामध्ये सबैभन्दा ठूलो संस्था हो । यसले धेरै जिल्लामा आफ्नो सञ्जाल पनि विस्तार गरिसकेको छ । तर, यसैको संस्थाको संस्थापक अध्यक्ष दुर्गा सोबका सबै परिवार अमेरिकामै बस्दै आएका छन् ।

त्यति मात्रै होइन, नेपालमा दलितमा नाङ्ना तस्विर देखाएर ‘नेपालका दलितले खान पाएनन्, बस्न पाएनन्, पढ्न पाएनन्’ आदी–आदी भनेर विदेशीसँग डलर माग्ने दलितका संस्था धेरै छन् । तर, उनीहरुले तिनै भोका, नाङ्गा र अशिक्षित दलितलाई ‘भर्याङ’ बनाएर अमेरिका भासिने गरेका छन् ।

अहिले पनि कतिपय दलित संध संस्थामा केही पदाधिकारीहरु कतिबेला अमेरिकाको भिषा लाग्छ र उतै भासिउँला भनेर खुट्टा उचालेर बसेका छन् ।
- निशान न्युज बाट साभार 
विभेद बिरुद्ध अभियान - (मनीष खड्का) असार - १० - बाँफिकोट गाउँपालिकालाई जातीय छुवाछुतमुक्त घोषणा गरिएको छ । आवश्यक सूचक पूरा गरेकाले मंगलबार बाँफिकोटलाई कर्णाली प्रदेशकै पहिलो जातीय सद्भावयुक्त तथा जातीय छुवाछुतमुक्त गाउँपालिका घोषणा गरिएको हो ।

कर्णाली प्रदेश सरकारका सामाजिक विकासमन्त्री दल रावलले बाँफिकोटलाई जातीय छुवाछुतमुक्त गाउँपालिका घोषणा गरेका हुन् । १० वटा वडा रहेको गाउँपालिकामा जातका आधारमा हुने भेदभाव ७० प्रतिशतभन्दा धेरै अन्त्य भएकाले जातीय छुवाछुतमुक्त घोषणा गरिएको गाउँपालिकाले जनाएको छ ।sa
गाउँपालिका क्षेत्रका सार्वजनिक धारा, कुवा, मठमन्दिर तथा अन्य सार्वजनिक स्थलमा जातीयताका आधारमा छुवाछुतजन्य व्यवहार हुन छाडेको छ । त्यस्तै अन्तर्जातीय विवाह सहज हुँदै गएको, चुलो, भान्सामा समेत छुवाछुत हुन छाडेको छ । गाउँपालिका क्षेत्रमा बालिघरे प्रथा उन्मूलन हुँदै जानुका साथै परम्परागत जातीय सीपमा आधारित कामलाई सम्मानका रूपमा हेर्ने परिपाटी विकास हुँदै गएकाले जातीय छुवाछुतमुक्त गाउँपालिका घोषणा गरिएको आयोजकको दाबी छ ।

जातीय भेदभाव नगर्ने  लिखित प्रतिबद्धता
घोषणा कार्यक्रमका अतिथि तथा सहभागीले अबदेखि जातकै आधारमा कोही कसैलाई कुनै पनि प्रकारको भेदभाव नगर्ने र जातीय सद्भाव अभिवृद्धि गर्न पहल गर्ने लिखित प्रतिबद्धतासमेत जनाएका छन् ।

यसअघि जिल्लाका साबिकका १९ वटा गाविसलाई जातीय छुवाछुतमुक्त तथा सद्भावयुक्त घोषणा गरिएको थियो । तर, राज्य पुनर्संरचनापछि साबिकका गाविस वडामा परिणत भई स्थानीय तह बनेपछि भने जातीय छुवाछुतमुक्त र सद्भावयुक्त घोषणा अभियान रोकिएको थियो । स्थानीय तहको निर्वाचन भई जनप्रतिनिधिले कार्यभार सम्हालेको एक वर्षपछि जिल्लामा बाँफिकोट गाउँपालिकाबाट अभियान पुनः सञ्चालनमा आएको छ ।
विभेद बिरुद्ध अभियान - असार १० - “आमा-बुवालाई अादर गरौ” नारा सहित ८० वर्ष माथिका बृद्धअवस्थाकालाई सम्मान कार्यक्रम साथै दलित लक्षित कार्यक्रम सभ्य भव्य रूपमा चुलाचुली गाउँपालिका ३ नं. वडा कार्यालयको आयोजनामा मंगलबार सम्पन भयो।कवर्ड  सभाहलमा अायोजना गरिएको ३ नं. वडा भरिका बृद्धअबस्थाका नागरिक र अन्तरजातिय विवाह गर्ने जोडीका बाक्लै उपस्थिति रहेको थियो ।

 २०७५ असार ५ गतेको दिन यस वडा क्षेत्रभित्रका ८० बर्ष उमेर पार गर्नु भएका ५८ जना ज्येष्ठ नागरिक आमा बुवालाई वडा कार्यालयको तर्फबाट १ थान छाता, १ थान थर्मस वितरण गरि सम्मान गरिएको थियो भने, दलित लक्षित कार्यक्रम अन्तर्गत छुवाछुत विरुद्द दवाव समूह ३ नं. लाइ १ थान कम्प्युटर वितरण साथै दलित र गैर दलित समुदाय विच विवाह गरि सामाजिक आन्दोलनको अगुवा गर्ने साहासिक १४ जोडी दम्पतिलाई पनि सम्मान गरिएको थियो ।

यस वडा क्षेत्रका अति विपन्न १० घर परिवारलाई प्रति घर ५० किलो चामल, ५ लिटर खानेतेल, २ किलो दाल, २ किलो चिनी, २ किलो नुन राहत स्वरुप वडा कार्यालयको तर्फबाट प्रदान गरिएको चुलाचुली वडा नं.१ का सचिव गोविन्द सुवेदीले जानकारी गराएका छन् ।कार्यक्रममा प्रमुख अतिथि चुलाचुली गाउँपालिका अध्यक्ष प्रदिप चन्द्र राईद्वारा राहत सामाग्री वितरण सहित सम्मान गरिएको उक्त  कार्यक्रम ३ नं. वडा अध्यक्ष नर बहादुर लावतीको संयोजकत्वमा सम्पन भएको थियो ।

Friday, June 22, 2018

रवि लामिछानेले बुधबार अमेरिकी दूताबासमा पासपोर्ट र नागरिकता त्यागसम्बन्धी आवेदन बुझाए सँगै अब रवि लामिछानेले नेपाली नागरिकता पुनः प्राप्त गर्ने बाटो खुले पछी रविलाई कारबाहीको तयारी गरेको प्रेस काउन्सिलले समेत विज्ञप्ति मार्फत नेपाली भै नेपालमै पत्रकारिता गर्न चाहने रविको इच्छाको कदर गरिएको भन्दै पत्रकार आचारसंहिता पालना गर्दै पत्रकारिता गर्न आग्रह गरेको छ ।नागरिकता ऐन २०६३ को दफा ११ मा ‘पुनः नेपाली नागरिकता कायम हुने’ शीर्षकअनुसारमा उल्लेख ऐन अनुसार लामिछानेले पुन नेपाली नागरिकता लिइरहनुपर्दैन, अमेरिकाको नागरिकता त्यागेको निस्सा जिल्ला प्रशासनमा बुझाउनासाथ उनको बंशजको नागरिकता पुनः कायम हुनेछ ।समग्रमा भनु पर्दा रवि लामिछानेको बैधानिकताको विषयलाई लिएर भएको चर्को बहसको अन्त्य भएको छ ।
देश र जनताका लागि राजनीति गरेको भन्दै थालेको धेरै राजनीतिक यात्राका पछि धेरैले राजनीति गरे, त्यहि राजनीतिको पथका लागि झण्डा उठाए, समय-समयमा बन्दुक उठाए, ज्यान गुमाए तर जब त्यो यात्रा कमाउबादमा, नाताबादमा सिमित भयो , भ्रस्टाचारमा लिप्त भयो अनि जो हिजो सवै थोक भनेर पछी लागेका थिए ति सवैको अनुहारमा मुस्कान होइन बेचैनि छायो , एकखालको पीडा गडेर बस्यो जसले गर्दा न रून सकेका थिए , नत हाँस्नै सकेका थिए न त राजनीतिक पथमा हिडाउने बिस्टले नाङ्गो जात्रा देखाएको नै बिरोध गर्न सकेका थिए ।यस्तोमा समाज परिवर्तनको एउटा दरिलो माध्यम बनेर सामाजिक संजाल र पत्रकारिता देखा पर्यो। पत्रकारिता समाजसंग जोडिएको हुनुपर्छ भन्ने बुझेकाहरु लुकेका, संभावित र हुनुपर्ने विषयबस्तुको गहिराइमा गएर सत्य, तथ्य र निस्पक्षरुपमा जनसमुदायलाई यथार्थ सुचित गर्न लागि परे । समाज परिर्वतनमा सकारात्मक विकास गर्न प्रेरित गर्ने देखि दुनियाका खवर स्थानीय समुदायमा र समुदायका गतिविधि दुनियासामु पुराउन पत्रकारिता को भरपुर सदुपयोग गर्न थाले । ति मध्ये रवि लामिछाने एक थिए । जसले पत्रकारिता गर्दा गर्दै नेपाली नागरिकता परित्याग गरेर अमेरिकी नागरिक बनेर पर्यटक र पारिवारिक सदस्यको हसियतले भिसा लिई फेरी नेपाल आएर समाजमा रहेका विकृति बिसङ्गती ,राजनितिक अस्थिरता समाजमा बदलिँदो परम्परा र देशमा विद्यमान बेथिति, भ्रष्टाचारविरुद्ध पत्रकारिता मार्फत विकृतिहरुको पर्दाफास गर्न सुरु गरेका थिए ।
जब रविले पत्रकारिता मार्फत बेथिति, भ्रष्टाचारको मानसिकता उदाङ्गो बनाए तब राज्यको श्रोत साधन झ्याप्प झुप्प पार्न पल्केका , कामको साटो झर्रो टार्नेहरु आफ्नो साम्राज्य ढल्छ कि भन्दै उनीहरु अतालिए । एका तिर यसरि अतालिएकाहरु रविको बारेमा कमिकमजोरिको खोजीमा लागे र अन्नत अमेरिकी नागरिकता छ भन्ने विषय बाहिरियो र आलोचना एव आक्रोशमा कोरश गर्दै बिषयको उठान गरे ।अर्को तिर अमेरिकी पासपोर्ट नत्यागी नै नेपालमा काम गर्ने चाहनाका साथ सञ्चार मन्त्रालयमा निवेदन दिएका रविले मन्त्रालयले पत्रकारितामा नेपाली जनशक्ति पर्याप्त रहेको भन्दै काम गर्ने अनुमित लिन असफल भए । सञ्चार क्षेत्रको नियामक निकाय प्रेस काउन्सिलले उपलब्ध गराएको विवरणहरु अनुसार अध्यागमन विभाग, सूचना विभाग, श्रम विभाग, सूचना तथा सञ्चार मन्त्रालय लगायत सबै सरकारी निकायले लामिछाने नेपालमा गैरकानुनी रुपमा पत्रकारितामा सक्रिय रहेको प्रमाणित भयो। सधै बेथिति, भ्रष्टाचार र विसंगतिको कुरा उठान गर्ने रवि लामिछाने आफैले राज्य ब्यबस्थाको कमजोरीको फाइदा लिदै जुन उदेश्यले भिसा लिएको हो सो उदेश्य वाहेक गैरकानुनी रुपमा पत्रकारितामा सक्रिय रहेर आफुले जे गर्दा पनि हुन्छ भन्ने घमण्ड देखाएको स्पस्ट भयो । यधपी रवि लामिछाने बहसको अन्त्य भइ सकेको छ ।
बहसको अन्त्य भए पनि मेरो मनमा एउटा प्रश्न तेर्शिएको छ । ६२ घण्टा लामो टक शो सञ्चालन गरि विश्व रेकर्डमा दर्ज भएको न्यूज २४ टेलिभिजनले झन्डै ५ बर्ष अघि कर्मचारीहरुलाई महिनौंदेखि तलब बिहिन बनाएपछि विवादमा तानिएको थियो । नियमित तलबको माग गर्दै न्यूज २४ टेलिभिजनका पत्रकार तथा कर्मचारीहरुले नियमित रिपोर्टिङ्ग तथा कार्यक्रमहरु रद्द गरि आन्दोलन गर्नु परेको थियो। पत्रकारहरुको नियमित तलब समेत नदिएर आलोचित बनेको न्यूज २४ टेलिभिजन हुन सक्ला रवि लामिछानेलाई लाखौ पारिश्रमिक दिएको होला । तर रवि लामिछाने नेपालमा जन्मिएका भए पनि हिजो सम्म नेपाली नागरिकता त्यागेर बनेका अमेरिकी नागरिक थिए। रवि लामिछानेले श्रम स्वीकृति नलिई काम गरि रहेका र गराई रहिएको थियो । भिसामा नेपालमा बस्ने विदेशीले नेपाल भित्र रहदा होश या भिसामा बिदेशमा बस्ने नेपाली बिदेशमा रहदा होश अध्यागमन विभाग, श्रम विभाग र काम गर्ने भए त्यहि विभागको नीति नियममा बस्नु पर्छ कि पर्दैन ? एक पटक आलोचित बनेको न्यूज २४ टेलिभिजनले संचार मन्त्रालय ,पत्रकार महासंघ र सूचना विभागको नीति ,नियमको दयारा भित्र बस्नु पर्छ कि पर्दैन ?
जुन उदेश्यले भिसा लिएको हो सो उदेश्य वाहेक अन्य काम गरेको भएकोले राज्यको ठहर अनुसार रवि लामिछानेलाई कारवाही हुने भए पछी देश विदेश तिर हुने लाखौ नेपालीहरुले समेत आफ्नो प्रोफाइल तस्विरमा आइ एम विथ रवी भन्दै चेन्ज गरे । लाखौ नेपालीको मन संवेदनाले भरियो । हृदयको एक कुनाले रविको लागि आफुले जे पनि गर्ने भनेर उद्घोष गरायो । देश र जनताका लागि रविले पत्रकारिता गरेको भनेर यिनको पक्षमा स्वफूर्त कोरश भए ..”सतिले सरापेको देश” भन्दै देशको, कानुनको , राज्य ब्यबस्थाको ,नेताको खुलेर गालि गरे ।
तर स्मरणीय रहोस यसरि लेख्ने धेरैले आफु बसेको, काम गर्ने देशको जुन उदेश्यले भिसा लिएका हुन् त्यहि गरेर बसेका छन् ।आफु काम गर्ने देशको राज्य व्यवस्थाका खराबीहरूका बारेमा सुनेर ,जानेर, बुझेर ,भोगेर सम्म चुईक्क आवाज उठाउन सकेका छैनन। आफु र आफ्ना पिडित हुदा समेत खुलेर समाचार त के सामाजिक संजालमा एउटा स्टाटस सम्म लेखेंन नसक्ने हामी नेपालीहरु अमेरिकी राहदानी बाहक रवि लामिछानेलाई बर्षौ संबैधानिक अधिकार दिन तयार भयौ,हामी सवैको आवाज मान्यौ । गैर पर्यटक नातेदार भिसामा आएका रविले अमेरिकी राहदानी नत्यागी नै नेपालमा पत्रकारिता क्षेत्रमा काम गर्न पाउ भनेर संचार मन्त्रालयमा निबेदन दिन सक्ने उनले रास्ट्र प्रतिको यति माया भए बर्षौ अघि यी बिषय उठान हुदा नै अमेरिकी राहदानी त्यागको लागि प्रक्रिया चाल्न सक्थे तर अहिले कारवाही हुने निश्चित भए पछी रविले अमेरिकी राहदानी परित्याग गर्नु बाध्यता होकी रहर हो कुनी ?
कारण जे सुकै भए पनि देशभक्त लाई त देशको माया हुन्छ, राष्ट्रियताको माया हुन्छ र आफ्नो माटोको माया हुन्छ। बर्षौ पछी तँन मन मात्र हैन आधिकारिक रुपमा रवि लामिछाने फेरी नेपाली बनेका छन् र हामि सुबेच्छुकहरु लाइ नेपालको पत्रकारिताको शान भन्ने मौका मिलेको छ। त्यसैले सबै कुराहरुको लेखाजोखा गर्ने भन्दा पनि पुरानो घर , जन्मघर फर्किएर आएका रविलाई स्वागत गर्दै समस्त नेपालीहरुको राष्ट्र प्रतिको माया र राष्ट्रियता प्रतिको मोहलाई सलाम गर्दै अाजैदेखि एक अर्का प्रतिको अारोप प्रत्यारोप र खराब षडयन्त्र छाडी अाजैदेखि राष्ट्रको समुन्नती र समृद्धिका लागि हाष्टेमा हैंसे गरौ भन्छु म ।
विभेद बिरुद्ध अभियान - आषाढ ९  -लक्ष्मण छेत्री/गोर्खा- सिरानचोक गाउँ पालिका वडा नम्बर ७ तल्लो गोहोरका एक परिवार शौचालयमा रात बिताउन बाध्य छन्। भुकम्पले घर भत्काएपछि बासले बारेर बनाएको अस्थायी टहरामा बसेको दलबहादुर बि.क. को परिवार लामो समय देखि शौचालयमा बस्ने गरेका छन्।

रेडक्रस सोसाइटीले बनाएको शौचालयको प्यानमा बुजो लगाएर उनिहरु लस्करै सुत्छन्। दलबहादुर र उनकी श्रीमती भने भत्किएको टहरामा गुजारा चलाउन बाध्य छन्। टहरा भित्र कुलो काटिएको छ | भने पानी परेपछि टहरा भित्रै पस्छ भने छाना समेत चुहिने भइसकेको छ।

दलबहादुर बिक र बिमला बि. क. का आफ्ना पाँच सन्तान सहित ओत लाग्ने घर हो यो । दलबहादुर बिक बोल्न खोज्छन तर आवाज स्पष्ट निकाल्न सक्दैन अस्वस्थ छन उनी, बिमला बिक अर्धचेत अबस्थामा बाचिरहेकी छ्न | ४ जना स्कुल जाने उमेरका र १ दुध खादै गरेको बच्चा छन् |

“खाना छैन, लगाउने कपडा र बर्षामा पानी छेक्ने उचित बास छैन । कम्सेकम यी साना बालबालिकालाई मात्र भएपनि कतै ब्यवस्थापन गर्न सके ठुलो राहत हुने थियो । यसरी जानकारि प्राप्त भएपछि घर बनाउने अभियान सुरु भएको छ ।सौचालयमा जिबन बिताइरहेका दलबहादुर बि.क. को सन्तानको जिवन स्तर उकास्ने र आर्थिक अबस्था निकै कमजोरीको कारणले ब्यवारिसे अबस्थामा रहेको यो परिवारलाई सहयोग गर्न अभियान्ताहरुले अनुरोध गरेका छन् |

सहयोग गर्न चाहने सहयोगी मनहरुले तलको नम्बरमा सम्पर्क गरी नगद वा जिन्सी सामग्री उपलब्ध गराउन सकिन्छ।

वर्षा ढकाल-9840152712 
बलराम ढकाल- 9845140782
रन बहादुर बसेल- 9827127430
विभेद बिरुद्ध अभियान - आषाढ ९  -यही असार २ गते शनिबार अन्नपूर्ण पोस्ट्को प्रथम पृष्ठमा राजेन्द्र कार्कीले खिचेको एउटा फोटो छापिएको छ। ‘१३ मा बिहे, २६ मा बुढ्यौली’ शीर्षक दिइएको फोटोमा एउटी महिला आफ्ना चार सन्तानका साथ टुक्रुक्क बसेकी छन्। क्याप्सनमा भनिएको छ, ‘१३ वर्षको उमेरमै विवाह गरेकी जाजरकोट भेरी-५ की महिला आफ्ना चार सन्तानका साथमा। अहिले उनको उमेर २६ वर्ष मात्रै पुगेको छ। जाजरकोटमा ७४ प्रतिशत बालविवाह हुने गरेको छ। जाजरकोटले यो वर्षलाई बालविवाह न्यूनीकरण वर्षका रूपमा मनाइरहेको छ भने बालविवाह गर्ने-गराउनेलाई सामाजिक बहिष्कार गरिने भएको छ।’

२६ वर्षमै अधवैंशे बनेकी युवतीको अनुहार उत्साहरहित छ। उनमा यौवनको कुनै संकेत देखिँदैन। संसार आधुनिकताको चरमचुलीमा पुगिरहँदा ती युवतीले बेहोरेको असामयिक बुढ्यौलीले नेपालका ग्रामीण भेगको सामाजिक अवस्था कतिबिघ्न पछौटे रहेछ भन्ने देखाएको छ। अहिलेको युगमा बालविवाहजस्तो पुरातन अभ्यास स्वीकार्य हुन सक्दैन। तसर्थ यसविरुद्ध जाजरकोटमा आरम्भ भएको ‘बालविवाह न्यूनीकरण वर्ष’ स्वागतयोग्य छ। तर यसअन्तर्गत बालविवाह गर्ने-गराउनेलाई सामाजिक बहिष्कार गरिने कार्यक्रमसमेत तय भएको खबरले बालविवाह निरुत्साहित गर्ने जाजरकोटको सम्पूर्ण प्रयासलाई अरुचिकर बनाएको छ।

अप्रिय विगत

विगतमा गरिएका सामाजिक बहिष्कारको दुष्प्रभावबाट मुक्त हुन नेपाली समाजले ठूलो संघर्ष गर्नु परिरहेको छ। आज मधेस र पहाडका दलितहरूले भोगिरहेको दिनहीन अवस्था उनीहरूलाई हजारौं वर्षसम्म गरिएको सामाजिक बहिष्कारको दुस्परिणाम हो। जाजरकोटमा बालविवाह गर्ने-गराउनेलाई सामाजिक बहिष्कार गर्न खोज्नेले यतापट्टि ध्यान दिन आवश्यक छ।

कुनै समय अहिले दलित भनिएको समुदायको सामाजिक हैसियत माथिल्लो भनिएका जातसरहको थियो। वैदिककालमा उचोनिचोको भावसँग गाँसिएर आउने छोइछिटोले समाजलाई कलुषित गरिसकेको थिएन। ऋगवेद (१०।९०।१२) र यजुर्वेद (३१।११) मा ब्राह्मण ईश्वरको मुख, राजन्य (क्षेत्री) बाहु (पाखुरा), वैश्य ऊरू (जाँघ) र शूद्र पद (पाउ) बाट उत्पन्न भए अवश्य भनिएको छ। वर्णव्यवस्था र छुवाछूतयुक्त जातिव्यवस्थाको उद्भवबारे अध्ययन गर्दा यी दुई वेदका ऋचामा गएर अध्येताहरू टुंगिने गर्छन्। यद्यपि त्यतिबेला वर्णव्यवस्थामा छोइछिटो र सामाजिक बहिष्कार मिश्रित भइसकेका थिएनन्। वेदमा ईश्वरलाई निराकार परम अस्तित्व मानिएको छ। त्यसैले त्यसमा गरिएको चतुवर्णसम्बन्धी व्यवस्थाको अर्थ लाक्षणिक छ। अहिले हामीले भोगेको जातिव्यवस्थासँग वेदमा उल्लिखित चतुवर्णको सरोकार छैन।

हिन्दु संस्कृतिको अध्ययन र व्याख्यामा कहलिएका भारतीय विद्वान डा. पाण्डुरंग वामन काँणेका अनुसार वैदिक समाजमा सिर्फ दुईवटा समुदाय थिए-आर्य र ‘दस्य’ (दास)। दस्यअन्तर्गत अव्रत (देउताप्रदत्त नियम-व्यवहार नमान्ने), अक्रतु (यज्ञ नगर्ने), मृध्रावचः (स्पष्ट र मधुर बोली नभएका) र अपनासः (लाटो वा थेप्चो नाक भएका) पर्थे। आर्य र दस्यबीच त्यतिबेला द्वन्द्व थियो। द्वन्द्वमा दस्यहरू पराजित भए। विजेता आर्यले पराजित दस्यहरूको सामाजिक हैसियत गिराएर उनीहरूलाई निम्न श्रेणीको बनाए। समयक्रममा उचनिचको भावले आर्यहरूमाझ नै विभाजन रेखा कोर्‍यो। परिणामतः केही आर्यहरूलाई पनि शुद्रको श्रेणीमा झारियो (डा. पाण्डुरंग वामन काँणे, धर्मशास्त्रका इतिहास, सन् १९९२, पृ. ११०, ११६)।

शुद्र बनाइएकाहरूलाई सामाजिक जीवनमा बहिष्कार गर्न थालियो। उनीहरूलाई लेखपढ गर्नबाट वञ्चित राखियो। राजकाज तथा व्यापारमा संलग्न हुन अयोग्य ठहर्‍याइयो। समाजले तल्लो श्रेणीको भनी ठहर्‍याएका काम मात्रै गर्ने जिम्मेवारी उनीहरूको थाप्लोमा थोपरियो। छोइछिटोको व्यवस्था गरेर उनीहरूलाई अपवित्र ठहर्‍याइयो।

अछूत र माथिल्लो जातका सदस्यबीचको बिहेबारीमा पनि तगारा सिर्जना गरियो। माथिल्लो जातका पुरुषले अछूत स्त्रीको भोग निर्बिघ्न गर्न पाउने व्यवस्था गरियो। माथिल्लो जातका पुरुषले अछूत महिलासँग बिहे गर्न पाउने तर अछूत पुरुषले माथिल्लो जातकी स्त्रीसँग बिहे अथवा सम्भोग गरेमा दण्ड दिने व्यवस्था गरियो। प्रकारान्तरमा यसमा पनि कडाई गर्दै लगियो र एउटै जातिभित्र बिहेबारी हुने चलन (इन्डोगमी) लाई प्रोत्साहन गरी सामाजिक जीवनबाट दलितहरूलाई थप बहिस्कार गरियो। माथिल्लो जात र छोइछिटो हाल्नुपर्ने जातका स्त्रीपुरुषबीचको समागमबाट जन्मिएका सन्तानलाई पनि छोइछिटो हाल्नुपर्ने जातिको सदस्य मान्न थालियो। समाजबाट निरन्तर बहिष्कृत हुँदै जाँदा दलित समुदाय विद्या, धन र राजनीतिक प्रभावबाट मात्रै वञ्चित भएन, उसको आत्मविश्वास पनि पुनजागृत हुन निक्कै कठिन पर्नेगरी शिथिल भयो।

 नेपाली अनुभव

नेपालमा सामाजिक बहिष्कारको दुश्परिणाम नियाल्न हामीले छुवाछूत प्रथा अभ्यास हुने नेपालका तीन समुदाय (पर्वते, मधेसी र नेवार) लाई हेरे पुग्छ। यी तीनवटै समुदायमा दलितहरूको अवस्था ज्यादै कमजोर छ। यसमध्ये पनि मधेसी समुदायमा दलितहरू बढी निरिह छन्। ‘नेपाल ह्युमन डिभलोपमेन्ट रिपोर्ट २०१४’ का अनुसार मानव विकास सूचकांक सबैभन्दा कम हुने नेपाली समुदायमा मधेसी दलित पर्छ (पृ. १७)। मधेस तथा उत्तर भारतको जातिव्यवस्थाबाट बढी प्रभावित नेवार समुदायको जातिव्यवस्था पनि पर्वते समुदायको भन्दा कट्टर र सघन छ। नेवार समुदाय र पर्वते समुदायमा क्रमशः ५३ र १८ वटा जाति पाइनु यसको प्रमाण हो (प्रयागराज शर्मा, द स्टेट एन्ड सोसाइटी इन नेपाल, सन् २०१२, पृ. ६८)।

दलित नेपालको दोस्रो ठूलो समुदाय हो। उनीहरू नेपालको कुल जनसंख्याको १३.३ प्रतिशत छन्। दलितहरूको संख्या यतिबिघ्न हुनुमा र उनीहरूको अवस्था सबैभन्दा कमजोर हुनुमा नेपाली समाजले हिजो अभ्यास गरेको सामाजिक बहिष्कारको परम्परा मुख्य रूपमा जिम्मेवार छ।

नेपाली समाज भारतीय जातिव्यवस्थाको प्रभावमा आएपछि राज्यसत्तमा पकड जमाएका मानिसहरूले आ-आफ्नो समुदायलाई बाहुन अथवा क्षेत्री पहिचानमा आवद्ध गराए। उनीहरूमाथि आश्रित शिल्पी समुदायलाई चाहिँ अछुत बनाए। भारतीय समाजको सिको गर्दै संहिताकालपछिका हिन्दु धर्मशास्त्रमा गरिएका व्यवस्थाअनुरूप अछूतहरूलाई सामाजिक जीवनमा बहिष्कृत गरियो। सामाजिक अनुशासन कायम गर्न पनि छुवाछूत प्रथालाई उपयोग गरियो। हाडनाता करणी, अन्तरजातीय विवाह, राज्यद्रोहलगायत प्रवृत्ति निरुत्साहित गर्न त्यस्तो काममा संलग्नहरूलाई जातिच्युत गरी सामाजिक बहिष्कार गर्ने चलन चल्यो। यसले अछूत समुदायको संख्या निरन्तर वृद्धि हुँदै गयो र प्रकारान्तरमा यो नेपालको दोस्रो ठूलो समुदाय बन्न पुग्यो।

२००७ सालसम्म पनि राज्यले एउटा आदेशका भरमा माथिल्लो भनिएको जातका मानिसलाई अछूत बनाउने अधिकार राख्थ्यो। १९९७ साल काण्डमा दोषी करार गरिएका टंकप्रसाद आचार्य र रामहरि शर्मा ब्राह्मण भएकाले मृत्युदण्ड पाउनबाट जोगिए। चारपाटा मुडी दामल गरेर जातपतित गरिकन उनीहरूलाई कारागारमा राखियो। राज्यले जातच्यूत गरिदिएपछि त्यसले सामाजिक हैसियत हासिल गथ्र्यो। जेलमा टंकप्रसादहरूलाई सामाजिक बहिष्कार गरियो। कारागारमा रहेकाहरूले उनीहरूलाई अछूत मान्न थाले। कारागारको भान्छा छुनबाट प्रतिबन्ध लगाइयो। टंकप्रसाद तमाखु भरेर चिलिममा आगो थाप्न अँगेनाछेउ जाँदा ‘ए छोइएला, परैबाट थाप्नुस्’ भनेर भान्छेहरू तर्किएको प्रत्यक्षदर्शी गणेशमान सिंहले उल्लेख गरेका छन् (गणेशमान सिंह, मेरो कथाका पानाहरू- खण्ड १, २०७२, पृ. ९५)। अछूत जीवन बिताउन कष्टकर भएपछि टंकप्रसाद र रामहरीले श्री ३ महाराज जुद्ध शमशेरसमक्ष पतियाको निम्ति बिन्ती पठाए। जवाफ नआउञ्जेल छोइछिटो बारेर बसे। केही दिनपछि श्री ३ महाराजको हुकुम आयो, ‘तिनीहरूलाई छोइछिटो हाल्नुपर्ने मतवाली जातमा मिलाइदिनु।’ त्यसै भयो (उही, पृ ९७)। २००७ सालमा प्रजातन्त्र स्थापना नहुँदो हो त टंकप्रसाद र रामहरिका सन्तती आज अछूत ठहरिने थिए।

 दुःखद् पुनरावृत्ति

वर्णव्यवस्थामा छोइछिटोजस्तो अमानवीय चलन मिश्रित गराइनु दलितहरूमाथि गरिएको आजका मितिसम्ममकै सबैभन्दा ठूलो अपराध थियो। इतिहासले सिकाएको त्यत्रो भयावह पाठ बिर्सिएर आफूले गलत ठहर्‍याएको प्रवृत्तिलाई निरुत्साहित गर्न सामाजिक बहिष्कार गर्ने आह्वान दुर्भाग्यवश नेपालमा अझै हुने गरेको छ।

दोस्रो संविधानसभाबाट नेपालको संविधान, २०७२ जारी भएपछि यसविरुद्ध आन्दोलनरत संयुक्त लोकतान्त्रिक मधेसी मोर्चाले संविधानको पक्षमा सबैभन्दा दह्रोसँग उभिएको सत्तारुढ दल नेकपा-एमालेलाई तारो बनाएको थियो। नेकपा (एमाले) मधेसविरोधी पार्टी भएकाले यसमा आबद्ध मधेसीहरूलाई सामाजिक बष्हिकार गर्न मोर्चाको सप्तरी एकाइले २०७३ फागुन २४ गते प्रेस विज्ञप्ति जारी गरेर आह्वान गरेको थियो (हेर्नुस् आह्वानको तेस्रो बुँदा)। विगतमा लादिएको सामाजिक बहिष्कारका कारण मधेसी दलितहरूले अझैसम्म दिनहीन जीवन बिताउनुपरेको सन्दर्भमा सोही क्षेत्रबाट पुनः सामाजिक बहिष्कारको आह्वान हुनु अफसोचको विषय थियो।

पर्वते समुदायमाझ छुवाछूत प्रथा पश्चिम पहाडमा बढी कट्टर छ। सोही भेगको जाजरकोट जिल्लामा बालविवाह निरुत्साहित गर्ने नाममा सामाजिक बहिष्कारको अवधारणा औपचारिक रूपमै ब्युँताइएकाले यसप्रति सरोकारवाला सबै पक्षको गम्भीर ध्यानाकर्षण हुन आवश्यक छ।

.समाधान के ?

बालविवाह जाजरकोटको मात्र नभएर सम्पूर्ण नेपालको साझा समस्या हो। नेपालमा १८ वर्ष नपुगी विवाह गर्न कानुनले बन्देज लगाएको छ। तर नेपाली महिलाको विवाह गर्ने औसत उमेर १७.५ वर्ष छ।

बालविवाहले हिन्दु समुदायलाई बढी जकडेको छ। तराईका दलित समुदायमा बालविवाह बढी प्रचलित छ। विवाह गर्ने औसत उमेर सबैभन्दा कम भएका नेपाली समुदायमा तराईका चिडिमार (१३.८ वर्ष), डोम (१३.९ वर्ष), धान्दी (१५.३ वर्ष), हलखोर (१५.३ वर्ष), कोरी (१५.४ वर्ष) आदि पर्छन्। यस सवालमा पहाडी जनजातिको अवस्था सुखद् छ। विवाह गर्ने औसत उमेर बढी भएका समुदायमा ल्होपा (२४.२ वर्ष), डोल्पो (२१.२ वर्ष), थकाली (२०.५ वर्ष), लेप्चा (२०.२ वर्ष), कुलुङ (२० वर्ष), थुलुङ (२० वर्ष), लिम्बू (२० वर्ष) लगायत पहाडी जनजाति समुदाय पर्छन् (पपुलेसन मोनोग्राफ अफ नेपाल- द्वितीय खण्ड, सन् २०१४, केन्द्रीय तथ्यांक विभाग, पृ. १२८)।

यी तथ्यांकले आर्थिकरूपमा विपन्न र शिक्षाको प्रकाश कम परेको हिन्दु र अन्य समुदायमा बालविवाहको अभ्यास बढी हुने गरेको देखाएको छ। जाजरकोटलगायत ठाउँमा बालविवाह निरुत्साहित गर्न चाहनेहरू बालविवाह गर्ने-गराउनेलाई सामाजिक बहिष्कार गर्ने विकल्पमा अघि बढे भने बहिष्कृतहरूको संख्या बढ्न गई प्रकारान्तरमा दलितजस्तै अर्को बहिस्कृत समुदायको जन्म हुन सक्छ। त्यसैले बालविवाहलाई निरुत्साहित गर्न महिलाहरूको हैसियत अभिवृद्धि गराई पितृसत्तात्मक मानसिकतालाई कमजोर बनाउने अभियान तीव्र बनाउनुपर्छ। यस्तो अभियान हिन्दु धर्ममा बढी केन्द्रित गर्नुपर्छ। साथै बालविवाह बढी अभ्यास हुने क्षेत्र र समुदायमा शिक्षा, स्वरोजगारलगायतका अवसर सिर्जना गर्न बढी गर्न स्रोतसाधन परिचालन गर्नुपर्छ। यसो गर्न बढी समय लाग्ने भएकाले तत्काललाई बालविवाहविरुद्ध सचेतना कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने, उमेर पुगेर बिहे गर्नेहरूलाई राज्यबाट प्रोत्साहन रकम उपलब्ध गराउनेलगायत काम गर्न सकिन्छ।अन्नपुर्ण पोस्ट बाट साभार